«Eu desejaria ser útil para alguma coisa.» Maria Anna Victòria de Portugal i els espais de les transferències culturals entre les corts ibèriques a mitjan segle XVIII

Main Article Content

Iván Rega Castro

Aquest article aborda el paper cultural que va desenvolupar Mariana Victòria de Borbó a la cort de Lisboa, una infanta d’Espanya que es convertí, pel seu matrimoni amb el rei Josep I, en reina de Portugal. En aquest context, són diversos els factors —personals i polítics— que van permetre que aquesta reina consort d’origen espanyol fora un agent de les transferències culturals entre les corts hispana i portuguesa. El principal d’aquests factors era la importància de l’activitat cinegètica en la fabricació de la seva imatge i, també, en la renovació d’alguns dels més representatius palaus reials i zones de cacera de la corona portuguesa. El segon factor fou l’impuls de l’òpera italiana i la política artisticoteatral implementada entre 1752 i 1755, la qual cosa va desembocar en la construcció del Teatre Reial de l’Òpera de Lisboa i el teatre de Salvaterra de Magos.

Paraules clau
Mariana Victòria de Borbó, Josep I de Portugal, Maria Anna d’Àustria, ambaixadors espanyols a Lisboa, transferència cultural, «reginalitat», zones de cacera, teatres «alla italiana»

Article Details

Com citar
Rega Castro, Iván. «“Eu desejaria ser útil para alguma coisa.” Maria Anna Victòria de Portugal i els espais de les transferències culturals entre les corts ibèriques a mitjan segle XVIII». Manuscrits: revista d’història moderna, 2020, núm. 41, p. 147-66, doi:10.5565/rev/manuscrits.254.
Biografia de l'autor/a

Iván Rega Castro, Universidad de León

Profesor Ayudante Doctor
Departamento de Patrimonio Artístico y Documental
Universidad de León
Referències

AFONSO, S. LUZ y DELAFORCE, A. (1989). Palácio de Queluz: Jardins. Lisboa: Quetzal.

AGUILÓ ALONSO, M. P., LÓPEZ-YARTO ELIZALDE, A., TÁRRAGA BALDÓ, M. L. (1996). «La reina Bárbara de Braganza y la fundación del Monasterio de las Salesas Reales de Madrid». En: La mujer en el arte español: [actas de las] VIII Jornadas de Arte, ed. Departamento de Historia del Arte «Diego Velázquez». Madrid: Centro de Estudios Históricos, CSIC, 229-238.

ALMEIDA, F. DE (1926). História de Portugal, 4. Lisboa: Bertrand Editora.

ANASTÁCIO, V. (2014a). «Entre líneas: función e intención en la correspondencia de Doña Mariana Victoria de Borbón (1718-1781)». En: CASTILLO GÓMEZ, A.; SIERRA BLAS, V. (dirs.). Cartas-Lettres-Lettere. Discursos, prácticas y representaciones epistolares (siglos XIV-XX). Alcalá de Henares: Universidad de Alcalá, Servicio de Publicaciones, 243-256.

ANASTÁCIO, V. (2014b). «D. Mariana Vitória de Bourbon: retratos e representações de uma rainha». Agália: Publicaçom internacional da Associaçom Galega da Lingua, 109, s. l., 9-36.

AUGUSTIN, K. (2013). «A trajetória dos castrati nos teatros da corte de Lisboa (séc. XVIII)». Revista Música e Linguagem, 1, 3, 73-94.

AZEVEDO, J. L. DE (2009). O Marquês de Pombal e a sua época. Alfragide: Leya [1922].

BARETTI, G. (1839). Lettere familiari di Giuseppe Baretti à suoi tre fratelli Filippo, Giovanni e Amedeo [c. 1760]. Milán: Dalla Società tipografica de’ classici italiani.

BEIRÃO, C. (1936). Cartas da Raínha, D. Mariana Vitória para a sua Família de Espanha que se encontram nos Arquivos Histórico de Madrid e Geral de Simancas. Lisboa: Empresa Nacional.

BRAGA DRUMOND, P. (2014). A rainha discreta. Mariana Vitória de Bourbon. Lisboa: Circulo de Leitores.

BRAGA DRUMOND, P. (2018). «Palácios para uma rainha: D. Mariana Vitória de Bourbon (1718-1781) entre Espanha e Portugal». Libros de la Corte.es [en línea], 17, 87-105. https://doi.org/10.15366/ldc2018.10.17.004

BRITO, M. C. DE (2007). Opera in Portugal in the Eighteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press [1989].

BRITO, M. C. DE (2009). «La musique italienne à Lisbonne au temps de Haendel». En: COLAS, D.; DI PROFIO, A. (eds.). D’une scène à l’autre, l'opéra italien en Europe: Les pérégrinations d’un genre, 1. Wavre: Éditions Mardaga, 42-52.

CARRIÓ-INVERNIZZI, D. (2019). «El Madrid internacional después de la Paz de los Pirineos: imágenes, espacios y agentes diplomáticos de la Villa». En: SAZATORNIL RUIZ, L.; URQUÍZAR HERRERA, A. (eds.). Arte, ciudad y culturas nobiliarias en España (siglos XV-XIX). Madrid: CSIC, 94-109.

CASTELNUOVO, G. (2006). «À la court et au service de notre prince: l'hôtel de Savoie et ses métiers à la fin du Moyen Âge». En: BIANCHI, P.; GENTILE, L. C. P. (coord.). L’affermarsi della corte sabauda: dinastie, poteri, élites in Piemonte e Savoia fra tardo Medioevo e prima età moderna. Turín: Zamorani, 23-53.

CASTRO, J. B. DE (1762). Mappa de Portugal antigo e moderno. Lisboa: Francisco Luiz Ameno.

CHUECA GOITIA, F. (1995). «Historia, arquitectura y arte en el Palacio de Justicia de Madrid». En: CHUECA GOITIA, F.; HORCAJADA ÁLVAREZ, J.; ÁLVAREZ-CIENFUEGOS SUÁREZ, J. M. (ed.). Tribunal Supremo de Justicia. Madrid: El Viso, 13-49.

FRANCO RUBIO, G. (2011). «Bárbara de Braganza y la corte de Isabel de Farnesio». En: FRAGNITO, G. (ed.). Elisabetta Farnese: principessa di Parma e regina di Spagna; atti del convegno internazionale di studi. Roma: Viella, 163-186.

GRUZINSKI, S. (2000). El pensamiento mestizo. Barcelona: Paidós.

LAVALLE-COBO URIBURU, T. (2002). Isabel de Farnesio: la reina coleccionista, Madrid: Fundación de Apoyo a la Historia del Arte Hispánico / Fundación Caja Madrid.

LIVERMORE, A. (1953). «Queen Mariana Vitoria and the development of opera in Portugal». Atlante, 1, 202-213.

LÓPEZ-CORDÓN CORTEZO, M. V. (2005). «La construcción de una reina en la Edad Moderna: entre el paradigma y los modelos». En: LÓPEZ-CORDÓN CORTEZO, M. V.; FRANCO RUBIO, G. (coords.). La Reina Isabel y las reinas de España: realidad, modelos e imagen historiográfica, 1. Madrid: Fundación Española de Historia Moderna, 309-338.

LÓPEZ-CORDÓN CORTEZO, M. V. (2014). «Reinas madres, reinas hijas: educación, política y correspondencia en las cortes dieciochescas». Historia y Política: Ideas, procesos y movimientos sociales, 31, 49-80.

LÓPEZ-CORDÓN CORTEZO, M. V. (2016). «Mariana Victoria de Portugal: una infanta y muchas cartas». Pedralbes. Revista d'història moderna, 36, 17-53.

MARTÍNEZ MILLÁN, J. (2006). «La corte de la monarquía hispánica». Studia Historica. Historia moderna, 28, 17-61.

MARTÍNEZ MILLÁN, J. (2014-2015). «La articulación de la Monarquía Hispana a través del sistema de cortes». Fundación, 12, 32-64.

MARTÍNEZ MILLÁN, J. (2020). «Crisis y descomposición del sistema cortesano». En: MARTÍNEZ MILLÁN, J.; QUILES ALBERO, D. (coords.). Crisis y descomposición del sistema cortesano: siglos XVIII-XIX. Madrid: Polifemo, 13-190.

MARTÍNEZ MILLÁN, J.; GONZÁLEZ HERAS, N.; VALIDO-VIEGAS DE PAULA-SOARES, F. M. (2018). «Casas y Sitios Reales en las monarquías de España y Portugal». Libros de la Corte, 17, 53-59.

MASSEY, D. (1994). Space, Place and Gender. Cambridge: Polity Press.

MELITAÕ, J. J. (1781). Elogio funebre consagrado à immortal memoria, e eterna saudade da augustissima rainha de Portugal a Senhora D. Mariana Victoria. Lisboa: Francisco Luiz Ameno.

MELO, C. J. DE (2015). An Analysis of the Royal Preserves in Portugal: Issues of Privilege, Power, Management, and Conflict. Sheffield: Wildtrack Publishing.

MENDONÇA, I. MAYER GODINHO DE (2003). «Giovanni Carlo Sicinio Galli Bibiena na correspondência do Arquivo Malvasia (1745-1757)». L’Archiginnasio, 98, 369-400.

MIRANDA, S. MÜNCH; MIRANDA, T. C. P. DOS REIS (2014). A Rainha Arquiduquesa. Maria Ana de Austria. Lisboa: Círculo de Leitores.

MONTEIRO, N. G. (2008). D. José. Lisboa: Circulo de Leitores.

MONTEIRO, N. G. (2013). «Posfácio». En: MARTÍN MARCOS, D. Monarquías encontradas: estudios sobre Portugal y España en los siglos XVII y XVIII. Madrid: Sílex, 333-335.

NOEL, CH. C. (2004). «Barbara succeeds Elizabeth...: the feminisation and domestication of politics in the Spanish Monarchy, 1701-1759». En: CAMPBELL-ORR, C. (ed.). Queenship in Europe, 1660-1814. The Role of the Consort. Cambridge: Cambridge University Press, 155-185.

NOVERO PLAZA, R. (2007). «La reina Bárbara de Braganza y la introducción en España del gusto barroco italo-portugués». Goya: Revista de arte, 316-317, 65-76.

PAMPLONA, F. DE (1987). Dicionário de pintores e escultores portugueses ou que trabalharam em Portugal, 1. Barcelos: Civilização Editora.

PAGÈS POYATOS, A. (2017). «El Queenship como modelo teórico de poder formal e informal aplicado a la nobleza: apuntes para una propuesta metodológica». Journal of Feminist, Gender and Women Studies, 5, 47-56.

PÉREZ SAMPER, M. A. (2003). Isabel de Farnesio. Barcelona: Plaza y Janés.

PÉREZ SAMPER, M. A. (2005). «La figura de la Reina en la Monarquía Española de la Edad Moderna: poder, símbolo y ceremonia». En: LÓPEZ-CORDÓN CORTEZO, M. V., FRANCO RUBIO, G. (coords.). La Reina Isabel y las reinas de España: realidad, modelos e imagen historiográfica, 1. Madrid: Fundación Española de Historia Moderna, 275-307.

RAGGI, G. (2017). «The Queen of Portugal Maria Anna of Austria and the Royal Opera Theaters by Giovanni Carlo Sicinio Galli Bibiena». Music in Art, 42 / 1-2, 121-140.

RAGGI, G. (2018). «A cidade do rei e os teatros da rainha: (re)imaginando Lisboa ocidental e a Real Ópera do Tejo». Cadernos do Arquivo Municipal, 9, 97-124.

RAGGI, G. (2019). «Trasformare la cultura di corte: La regina Maria Anna d’Asburgo e l’introduzione dell’opera italiana in Portogallo». Revista Portuguesa de Musicologia, 5-1, 17-38.

RAGGI, G., DEGORTES, M. (2017). «Giuseppe Trono, pintor de retratos na corte portuguesa (1785–1810)». Artis On, 5, 209-221. https://doi.org/10.37935/aion.v0i5.145

REGA CASTRO, I. (2014). «Las Salesas Reales, lugar de encontro para as culturas artísticas espanhola e portuguesa em tempos de Dona Maria Bárbara de Bragança». En: Actas do Congresso de História da Arte Portuguesa (APHA) em Homenagem a José-Augusto França [Edición on-line]. Lisboa: APHA, 391-400.

REGA CASTRO, I. (2018). «Flujo y reflujo del lusitano océano. Memoria y educación artística en el mecenazgo de la reina Bárbara de Braganza». En: ALONSO RUIZ, B. et al. (coords.). [Actas de] XXI Congreso Nacional de Historia del Arte. La formación artística: creadores, historiadores, espectadores, 1. Santander: Universidad de Cantabria, 781-793.

REGA CASTRO, I. (2019). «El Canal o ‘lago grande’ del Palacio de Queluz y las trasferencias culturales en los espacios de ocio de las cortes ibéricas». En: RODRÍGUEZ MOYA, I. (ed.). El Rey Festivo: Palacios, Jardines, Mares y Ríos, como escenarios cortesanos (siglos XVI a XIX). Valencia: Universitat de València, 209-220.

SANCHO, J. L. (1995). La arquitectura de los Sitios Reales. Catálogo Histórico de los Palacios, Jardines y Patronatos Reales del Patrimonio Nacional. Madrid: Patrimonio Nacional.

SILLERAS FERNÁNDEZ, N. (2005-2006). «Reginalitat a l’Edat Mitjana hispànica: concepte historiogràfic per a una realitat històrica». Boletín de la Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 50, 121-142.

SILVA, M. B. NIZZA DA (2006). D. João V. Lisboa: Círculo de Leitores.

SILVA, D. PEREIRA DA (2011). «O jardim baixo de Queluz: formalidade e entretenimento». En: I. CORDEIRO (ed.). Os jardins do Palácio Nacional de Queluz. Lisboa: INCM, 121-148.

STRUNCK, C.; WATANABE-O'KELLY, H.; MORTON, A. (2016). «The ‘two bodies’ of the female sovereign: Awkward hierarchies in images of Empress Maria Theresia, Catherine the Great of Russia and their male consorts». En: WATANABE-O’KELLY, H.; HORTOM, A. Queens Consort, Cultural Transfer and European Politics, c. 1500-1800. Abingdon /

Nueva York: Routledge, 64-83.

WATANABE-O’KELLY, H. (2016). «Cultural Transfer and the Eighteenth-Century Queen Consort». German History, 34, 2, 279-292. https://doi.org/10.1093/gerhis/ghw002

WATANABE-O'KELLY, H. (2017). «Afterword-Queens consort, dynasty and cultural transfer». En: WATANABE-O’KELLY, H.; HORTOM, A. Queens Consort, Cultural Transfer and European Politics, c. 1500-1800. Abingdon / Nueva York: Routledge, 231-249.

https://doi.org/10.4324/9781315603155